Impeller vervangen: wanneer en waarom?

Wat doet de impeller precies?

De impeller zit in de koelwaterpomp, bij een buitenboordmotor meestal onderin het staartstuk net boven de schroef. Het is een rond rubberen waaiertje met flexibele vinnen dat door de aandrijfas wordt rondgedraaid. Doordat de vinnen langs een iets uitmiddelpuntige (excentrische) huiswand strijken, buigen ze mee: aan de ene kant zuigen ze water aan, aan de andere kant persen ze het er weer uit. Zo stuwt de pomp onafgebroken koelwater door het motorblok, dat de verbrandingswarmte afvoert en de motor op werktemperatuur houdt. Het rubber staat daarbij permanent onder spanning én in contact met water, zout en temperatuurwisselingen. Daardoor veroudert het onvermijdelijk: het wordt harder, brosser en verliest zijn veerkracht. Belangrijk om te weten is dat dit óók gebeurt als je boot stilligt. Een impeller die maandenlang in dezelfde stand tegen de huiswand geklemd staat, neemt een blijvende vervorming aan, de vinnen krijgen een 'set' en pompen daarna minder goed. Een impeller slijt dus niet alleen door draaien, maar ook simpelweg door ouder worden.

Waarom gaat een impeller kapot?

• Drooglopen: verreweg de hardste klap. Draait de motor ook maar even zonder koelwater, dan smelt of scheurt het rubber door de wrijvingswarmte binnen seconden.
• Veroudering: rubber wordt met de jaren hard en bros, ook bij weinig gebruik of lange stilstand, en verliest dan zijn pompkracht.
• Zand, slib en vuil: vaar je in ondiep of troebel water, dan zuigt de pomp deeltjes aan die als schuurpapier langs de vinnen en de slijtplaat schuren.
• Blijvende vervorming: een impeller die lang in dezelfde stand heeft stilgestaan, houdt de vorm van de huiswand en pompt daardoor minder efficiënt.
• Verkeerde montage: een impeller die ooit in de verkeerde draairichting of zonder smering is teruggeplaatst, gaat een stuk korter mee.

Symptomen: zo herken je slijtage op tijd

• Een zwakkere koelwaterstraal (de telltale, oftewel het 'plasje') dan je gewend bent, of helemaal geen straal meer.
• Een oplopende motortemperatuur; de motor voelt of ruikt heter dan normaal.
• Een afgaand temperatuuralarm of een oplichtend waarschuwingslampje.
• Een onregelmatige of pulserende straal, of zichtbare stoom en een hete geur bij de motorkap.
• Vermogensverlies of een noodloop bij motoren die terugregelen om zichzelf tegen oververhitting te beschermen.

Hoe vaak moet de impeller vervangen worden?

Als vuistregel vervang je de impeller preventief elke twee à drie jaar, en controleer je hem elk seizoen bij de voorjaarsbeurt. Vaar je veel, in zandig of ondiep water, of met een oudere motor, dan mag dat gerust vaker. Omgekeerd geldt: ook als je nauwelijks vaart, veroudert het rubber gewoon door, leeftijd telt hier net zo zwaar als draaiuren. Twijfel je over de leeftijd van je huidige impeller, ken je de historie van de motor niet, of heb je ooit (misschien onbedoeld) even zonder koelwater gedraaid? Dan is vervangen de goedkope zekerheid. Een preventieve impeller kost een fractie van een oververhitte, mogelijk vastgelopen motor.

De vervanging stap voor stap

1. 1

   Motor veilig stellen en voorbereiden

   Zet de motor uit, neem de bougiekabels of het contact los zodat hij niet kan starten, en leg de handleiding, de juiste impellerset, wat glycerine en het gereedschap klaar. Zorg alvast voor een waterbron voor de test straks: spoelmuffs of een ton met water.

2. 2

   Staartstuk laten zakken

   Zet eerst een merkteken op de schakelstang zodat je de schakeling later goed terugvindt. Draai daarna de bevestigingsbouten los en laat het staartstuk volgens de handleiding voorzichtig zakken, met aandacht voor de waterbuis en de schakelverbinding.

3. 3

   Pomphuis openen

   Draai de bouten van het waterpomphuis los en schuif het huis omhoog langs de aandrijfas. Vang eventuele spie (woodruff key) op en let op de volgorde waarin alles zit.

4. 4

   Oude impeller beoordelen

   Trek de impeller van de as en bekijk hem goed: scheuren, harde of verkleurde vinnen, platte of omgekrulde vinnen en ontbrekende stukjes zijn allemaal reden tot vervangen. Gesmolten of verbrokkeld rubber wijst op drooglopen. Controleer meteen de slijtplaat en de binnenkant van het huis op groeven.

5. 5

   Nieuwe impeller plaatsen

   Smeer de nieuwe impeller licht in met glycerine (geen olie of vet, dat tast rubber aan) en schuif hem op de as. Draai hem daarbij mee in de juiste draairichting, zodat de vinnen de goede kant op buigen, en schuif het huis er voorzichtig overheen.

6. 6

   Pakkingen en dichtingen vervangen

   Vervang de meegeleverde pakkingen, O-ringen en de waterbuis-tule; deze zitten meestal in de set. Draai de bouten kruislings en op het voorgeschreven koppel vast, zodat het huis niet lekt of vervormt.

7. 7

   Monteren en testen op wateraanvoer

   Bouw het staartstuk terug, controleer of de schakeling klopt en start de motor daarna mét watertoevoer. Kijk of er binnen enkele seconden een gezonde koelwaterstraal uit de telltale komt. Blijft de straal uit, zet de motor dan direct af en zoek de oorzaak, draai hem nooit langer droog.

Kosten: zelf doen of naar de vakman?

Zelf doen of uitbesteden?

Het onderdeel zelf is goedkoop: een complete impellerset, de impeller met bijbehorende pakkingen en O-ringen, kost meestal tussen de € 20 en € 60, afhankelijk van merk en motortype. Toch loopt een rekening bij de werf al snel op tot € 90 à € 250. Dat verschil zit vrijwel volledig in de arbeid, niet in het onderdeel. Om bij de impeller te komen moet namelijk het staartstuk (deels) worden gedemonteerd, moeten de schakel- en waterverbindingen los, wordt alles gecontroleerd en daarna weer nauwkeurig uitgelijnd en op het juiste koppel teruggezet, en tot slot getest op een goede wateraanvoer. Voor een handige eigenaar met de juiste set, wat gereedschap en de handleiding is het een haalbare seizoensklus. Zit het staartstuk vast, gaat het om een zwaardere of binnenboordmotor, of voel je je er niet zeker bij? Dan is de meerprijs van een vakman die zekerheid ruimschoots waard.